ANA SAYFABİZHABERİZREKLAM
   
OLANAK VE OLASILIK
İÇERİK
BAŞLIKLAR

Attila AŞUT

Geride bıraktığımız hafta, "Dilin Kemiği"nde "anlamları farklı sözcükler" konusunu işlerken, "ayrım-ayırım" karmaşası üzerinde durmuş; ünlü yazarlardan yaptığımız alıntılarla, "yanlış ve doğru" kullanım örneklerine yer vermiştik.

Yazımız 27 Şubat'ta yayımlanmıştı. Üç gün sonra, 2 Mart 2017'de BirGün'ün 3. sayfasında şu haberi okudum:

"GASTELER BİZİ SÖYLER: Kaos GL ve Pembe Hayat'ın, 2016 yılında yayımlanan haberleri incelediği, nefret söylemi ve ayrımcılık içeren haberlere alternatifler önerdiği ‘Gasteler Bizi Söyler' raporu yayımlandı. (...) Medyadan nefret söylemi, stereotipleştirme ve ayrımcılık örnekleri ve haber analizlerinin yer aldığı rapor 7 bölümden oluşuyor."

Söz konusu yazımızda uzun boylu yaptığımız açıklamalar anımsanırsa, bu haberde altını çizdiğim "ayrımcılık" sözcüğünün, "ayırımcılık" biçiminde yazılması gerekiyordu.

"Öz Türkçe" tutkunu, araştırmacı yazar Tarık Konal, "Bize Öz Türkçe Yaraşır" adlı kitabının genişletilmiş yeni baskısını gönderdi bana. (O, "betik" demeyi yeğliyor "kitap" için). Arkadaşımızın çalışmasına göz atarken, 135. sayfada şu satırlarla karşılaştım:

"Ayrılık-benzemezlik anlamındaki Arapça fark sözcüğünün Türkçesi ayrım, ayırt, başkalık'tır. Tefrik'in Türkçesi ayırım; fark etme'nin Türkçesi ayrımsama, ayırt etme; farkında olma'nın Türkçesi ayırtında olma'dır. Farkına varma'nın Türkçesi gözüne ilişme, ayırtına varma, sezinleme, ayrımsama'dır."

Sayın Konal'ın açıklaması da, "ayrım" ve "ayırım" konusunda bizim geçen hafta yazdıklarımızla tam bir koşutluk içeriyor. O halde "fark" ile "tefrik"i, yani "ayrım" ile "ayırım"ı eşanlamlı sanma yanılgısından artık kurtulmamız gerekiyor.

"Anlamları farklı sözcükler" konusunu bugün başka örneklerle sürdürmek istiyorum.

"Olanak" ve "olasılık"

Eski başbakanlardan Bülent Ecevit, Türkçeyi iyi kullanan bir politikacıydı. Çünkü geçmişinde gazetecilik, yazarlık, çevirmenlik ve ozanlık vardı. Ecevit de "öz Türkçe" ve "özleştirme" yanlısıydı. "Olanak" ve "olasılık" sözcüklerinin yaygınlaşmasında onun payı büyüktür.

Bilindiği gibi "olanak", Arapça "imkân"ın; "olasılık", "ihtimal"in karşılığıdır.

Dil Derneği'nin Türkçe Sözlük'ünde "olası" sözcüğü için şu açıklamaya yer verilmiş: "Görünüşe göre olacağı sanılan, *muhtemel,*mümkün."

Sözcüğün kullanımına örnek tümce ise İlhan Selçuk'tan seçilmiş: "Sömürüye karşı durmak, kişide özgürlük, ulusta bağımsızlıkla olasıdır."

Dil Derneği'nin sözlüğünü hazırlayanlar, "mümkün" sözcüğünün karşısına da "olası, muhtemel" diye yazmakta sakınca görmemiş. Ardından,"olası, olasılı, mümkün" sözcükleri "muhtemel"in eşanlamlısı olarak sıralanmış.

Arapça kökenli "muhtemel" sözcüğü, "ihtimal"in bir türevidir. Yani, "olması ihtimal dahilinde olan" demektir. İçerik olarak kesinliği değil, "belkili" bir durumu betimler. Oysa "mümkün olma" durumu, olasılığı değil, olabilirliği anlatır; yani kesine daha yakındır.

"Olası" sözcüğünü İlhan Selçuk hep "olanaklı" yerine kullanırdı. İlginç olan, bu yanlış kullanımın, Dil Derneği'nin Türkçe Sözlük'ünde de yer almasıydı. Bir yazar, sözcüğü böyle kullandı diye, bunu hiç sorgulamadan, "örnek tümce" olarak Türkçe Sözlük'e taşımak ne denli bilimsel bir yaklaşımdır?

Her ne kadar Türkçe Sözlük bu sözcüğün karşılığını hem "muhtemel" hem "mümkün" diye veriyorsa da, ikisi arasında hiç de göz ardı edilmemesi gereken çok önemli anlam ayrımı bulunuyor. "Olası"nın anlamı, olacağı sanılan, yani "muhtemel" demektir. Oysa bu tümcedeki bağlamın gereksindiği doğru sözcük "olanaklı"dır. Bunun da Arapça karşılığı "mümkün"dür. Anlamları farklı olan bu iki sözcüğü eşanlamlı gibi göstermek doğru değildir.

Örnekleri Dil Derneği'nin Türkçe Sözlük'ünden verdim ama TDK'nin sözlüğündeki açıklamalar da birebir aynı. Yalnızca İlhan Selçuk alıntısı çıkarılmış.

"Olası" değil "olanaklı"

Doğan Kitap'tan çıkan Tahir Musa Ceylan'ın "Kızböcekleri" adlı romanının tanıtımı için gazetelere verilen tam sayfa ilanda, "Gündelik dilin yavanlığına dilin sonsuz olasılıklarıyla  başkaldıran bir metin" deniyor. Burada kullanılması gereken doğru sözcük "olasılık" değil "olanak"tır.

Aşağıdaki örneklerde de "olası" sözcüğü yanlış kullanılmış. Hepsinde de "olası"nın yerine "olanaklı"yı koymak gerekiyor:

-"Çok sayıda örnek verme olasılığı var." (Orhan Erinç, "Mecelle Güncellenirken...", Cumhuriyet, 6 Ağustos 2012, Geçmişten Geleceğe köşesi.)

-"Sonuçta nece çaba harcarlarsa harcasınlar, özellikle inanç-tapınım dilini egemen kılmaya çalışanların anadilin bağımsızlığı çığırını tersine çevirebilmesi olası değil."  (M. Sadık Aslankara, Cumhuriyet Kitap, 20 Eylül 2012, Sayı: 1179) 

-"Bu tavırların Tolstoy'un ve Beethoven'in ‘büyüklüklerine' katkılarını yadsımak olası mıdır?" (Ahmet Cemal, "Fazıl Say ve Sanatçının Onuru...", Cumhuriyet, 27 Nisan 2015).

Kurum sözlükleri bile dilde karmaşaya yol açıyorsa, ne yapsın yazarlar, yayıncılar, düzeltmenler?

attila.asut@gmail.com

 

UZUNCA BİR ARADAN SONRA ATTİLA AŞUT HABER ARŞİVİ YÜRÜYÜŞTEN İZLENİMLER ON BİNLERİN “ADALET YÜRÜYÜŞÜ” HEPSİ “BAŞDANIŞMAN”! ÜÇ AYDIN, ÜÇ MEKTUP SIRA “AK-PAK PARTİSİ”NDE! NÂZIM’IN ŞAPKASI! HADİ BUNLARI DA DEĞİŞTİRSENE! TEK SORUN “ARENA” MI? CİM KARNINDA BİR NOKTA ALÇAKLIĞIN DERİN TARİHİ VE ONURLU DİRENİŞÇİLER OKURDAN YAZARA, YAZARDAN OKURA… 1 MAYIS’A ŞİİRLER HAYIR’DAN SONRA… UTANÇ VE ONUR! TEK SEÇENEKLİ HALKOYLAMASI! HAPİSHANECİ… TÜRKÇENİN ENGEBELİ YOLLARI… SÖZCÜK SEÇİMİNDE NE KADAR ÖZENLİYİZ? SÖZCÜKLER KARIŞINCA… OLANAK VE OLASILIK ANLAMLARI FARKLI SÖZCÜKLER “ÇINARLI KÖYÜN MUHTARI” CEM EROĞUL’UN MARKSİZM VE TÜRKÇE AŞKI! DİLİMİZ YURDUMUZDUR! KÖŞEYAZISI LİBERALLERİN LAİKLERLE DERDİ NE? FULLER, “RADİKAL SEKÜLARİST” VE “LAİKÇİ” “LAİKÇİ”!
 
1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - 7 - 8
 8 :
 

Bizhaberiz Bağımsız Haber Portalı

BİZHABERİZ BAĞIMSIZ HABER PORTALI | Bizhaberiz.net © 2016 | Son Güncelleme : 16.12.2017 - 08:10:20 | Şu an 123 kişi online | Kullanım Koşulları